Önce hadisin nelerden oluştuğuna bir bakalım; elbetteki ilk olarak aktarılan metin akla gelmektedir. Sonra bu aktarılan metni bize ulaştıran ravilerin zinciri olan sened ortaya çıkmaktadır.
Mesela şu örneği verelim: Bize Şu'be, Ebû İshâk'tan tahdîs etti; o da el-Berâ ibn Âzib'den işitmiştir ki....(Buhari, Daavat 6:9). Şimdi Resulullah aleyhissaletu vesselamdan ulaşan bilginin yolunu takip edecek olursak;
Şu'be b. Haccac tebeu’t-tâbiîn döneminin önemli bir hadis alimi, kendisi aynı zamanda tabiin döneminin önemli alimi ve bir çok insandan ders görmüş Ebu İshak es-Sebii'nin öğrencisidir. Ebu İshak ise, Bera b. Azib hazretlerinin talebesidir.
Bera da Resulullah aleyhissaletu vesselam'dan rivayetlerde bulunmuş meşhur bir sahabidir. Evet bu sened, bütün ravileri güvenilir ve hadis rivayeti işinin hassasiyetini bilen, hadis rivayet edebilecek ehliyete sahip olan ve bir çok kişinin tanıdığı insanlardan oluşmaktadır.
Senedin ne olduğunu kısaca anlattıktan sonra, aynı metni aktarmalarına rağmen farklı senedler üzerinden kaydedilen hadisler üzerinde durabiliriz. Bu konuda Turkiye'de hadis sayısı ile alakalı ilk (veya tek) doktorayı Mustafa Karataş yaptığı için ondan alıntılarda bulunacağım.
Buhari Namazda tekbir getirilirken ellerin kaldırılması ile ilgili hadisi on yedi ayrı sahabiden rivayet etmiştir. Şimdi baktığımız zaman konu aynı veya rivayet ettikleri metin dahi aynı olsa da, bunlara hadis literatüründe on yedi farklı hadis denilmektedir.
Veya "Ağzımdan yalan uyduran" hadisi seksen dokuz ayrı sahabiden rivayet edildiği tesbit edilmiş durumdadır. Şimdi mühim hadis alimi İbn Hacer'in, yine bir hadis alimi olan Cevzaki'nin bu konudaki görüşlerine karşı yazdıklarına bakalım:
"Hadisin metni aynı olduktan sonra hadisi rivayet eden sahabller farklı dahi olsa Cevzaki bunu bir hadis saymaktadır. Şöyle ki: Buhari'nin Ebu Hüreyre tariki ile rivayet ettiği bir hadis metnini Müslim, Enes tariki ile rivayet etmiş olsa, bu yine bir hadistir.
Oysa bu durum, muhaddislerin cumhurunun(çoğunluğunun) ıstılahına aykırıdır. Çünkü muhaddisler hem sened hem de metin olarak örtüşmedikçe, onları aynı hadis saymazlar...
Hadislerin sayısı sözkonusu edildiğinde yüz binlerden bahsedildiği, yine aynı şekilde meşhur muhaddislerin ya da hadis ravilerinin hadis bilgileri ve ezbere bildikleri hadis sayıları gündeme geldiğinde de çok yüksek rakamlar verildiği görülüyor.
Ancak bu rakamların da çoğunlukla aynı hadisin değişik senedlerinin ürünü olduğunu göz ardı etmemek gerekmektedir. Ahmed Naim, muhaddislerin iki ayrı isnad ile rivayet edilen bir hadisi, iki hadis olarak kabul ettiklerini haber vermekte ve konuya şöyle açıklık getirmektedir:
Bir çok tariklerden rivayet edilmiş nice nice hadisler vardır. Mesela "Ameller ancak niyetiere göredir" hadisini Hafız Ebu İsmail Ensari el-Herevi yalnız Yahya b. Said-i Ensari ashabına varmak üzere yedi yüz tarikten kayd ve zapt eylemiştir. Yahya b. Said'in şuyuhı( hocaları)
olan tabiin ve sahabenin her birine varan tarikler de buna ilave edilecek olursa bu hadisin tarikieri kaça baliğ olabileceği bir kere tasavvur edilsin. Muhaddisler neden böyle yapıyordu? Çünkü bilgiyi aktaran insanları teker teker kayd altına almak istiyorlardı.
Toparlayacak olursak, bugün önümüze çıkan hadis rakamları, hadisleri bize aktaran farklı farklı insanların senedleri veya hadis terminolijisi ile söyleyecek olursak, farklı yollardan/kişilerden (tarık) gelmiş metni bir rivayetleri de barındırmaktadır.
Mesela şunu da değinelim, Ebu Hüreyre kaç hadis rivayet etmiştir? Baki b. Mahled'in Musned'inde mükerrerleri ile birlikte 5374 hadisi bulunmaktadır. Yani her tekrar edilen hadis veya Ebu Hureyre'den aktranlar sened farklı oldukça, farklı bir hadis olarak sayılmıştır.
Serdar Demirel'in Merhum Mustafa el-A‘zamî'den aktardığı gibi bu rakam doğru değil. Son yapılan çalışmalarla Hz Ebu Hureyra’nın naklettiği hadis sayısının sadece 1236 olduğunu söyleniyor. (Studies in Hadith Methodology and Literature, s.26)
Burada açıklamaya muhtaç bir yön bulunmaktadır. 5374 rakamı doğru olabilir ama tekrarlar ve farklı senedler çıkarıldığı zaman bu rakam 1236'ya düşebilir. Mesela Ebu Hureyre'nin Buhari'deki tekrarsız hadis sayısı 446'dır.
Basit bir mantık yürüterek konuyu bitirelim, diyelim ki 446 hadis metnini farklı 5 kişinin. hepsi farklı farklı 5 kişiye aktarmış olsun. Önümüze binlerce farklı sened çıkacaktır. Oysa aktarılan metin sayısı sadece 446'dır.
Asrımızın en yetkin hadis alimlerinden Şuayb el-Arnavut'a, Mustafa İslamoğlunun hadis rivayetleri ile alakalı benzer bir itirazı sorulduğunda verdiği cevabı buradan izleyebilirsiniz:
[Fatih Kumaş] 12.5.2020 [https://twitter.com/FatihKumas4/status/1260246102982475777]
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder