Hocaefendi Kur’an-ı Kerim’i 4 yaşında hatmetmiş. Osmanlıca okumayı ne zaman öğrendiğini ise hatırlamıyor, şu halde Osmanlıca okumayı daha da erken öğrenmiş diyebiliriz. Hafızlık çalışırken bir günde 7-8 sayfa ezberlemek hususunda hiç zorlanmadığını bizzat kendisinden dinlemiştim.
Daha çocukken Cuma namazında merhum babası Ramiz Hocaefendi’den dinlediği vaazı eve geldiğinde kelimesi kelimesine validesine anlatması da hafızasının kuvvetine şehadet eden bir başka hadise. Bir Cuma vaazı nereden baksanız en az 20 dakika sürer. Okuduğunu ezberlemek kolaydır ama dinlediğini bir kerede hafızaya işlemek oldukça zordur.
Hocaefendi köyde doğmuş büyümüş, 11-12 yaşlarında Erzurum’a gelmiş. Erzurum’da medreseye devam ederken tekyeyi de ihmal etmemiş. Dahası, okumayı ve kültürel etkinliklere katılmayı da bırakmamış. O erken dönemde eline geçen bütün eserleri okumuş. O döneme ait anlattığı tatlı hatıralardan biri hala aklımdadır; Hocaefendi Marx’ın “Das Kapital” adlı eserini veya o esere dair bir tercümeyi okurken bir arkadaşı görür ve şu ikazı yapar: “Kardeş bunu okuyacağına git geceleyin 50 rekât namaz kıl!”. Hocaefendi arkadaşına o anda bir şey dememiş ancak, vakayı daha sonradan anlatırken “ ben zaten her gece 100 rekât kılıyordum” ifadesiyle nakletmişti.
Zaman zaman değişik hatıralarını yâd ederken bahsetse de Erzurum’da Batı felsefesi veya pozitif ilim dalları ile alakalı neler okuduğunu tam olarak bilemiyoruz. Küçük Dünyam’dan öğrendiğimiz kadarıyla Hocaefendi’yi Batı klasikleriyle ilk tanıştıran kişi, İskenderun’daki komutanı. Komutanı kendi kütüphanesinden hem Batı klasiklerini hem de Şark edebiyatının kadim eserlerini Hocaefendi’ye tanıtıp o dönemde okumasına vesile olmuş.
Edirne’de iken de Hocaefendi sürekli okumuş, cami penceresinde saatlerce okuduğunu, çoğu zaman kitap elindeyken uyuyakaldığını biliyoruz. Gerek fen bilimleri gerekse sosyal bilimler ile alakalı sayısız kitabı eline geçer geçmez okuduğunu da…
İzmir’e ilk geldiği yıllarda yaptığı okumaların şahitleri ise o dönemde tahta kulübeye gelip gidenler. Tahta kulübeden ayrılınca Bozyaka yurdu inşa edilinceye kadar İzmir’de ışık evlerde kalmış Hocaefendi. O dönemin şahitleri de odasına ne zaman girseler onu elinde bir kitapla gördüklerini anlatıyorlar. Özellikle Bilim ve Teknik dergisi, Sızıntı dergisi gibi bilimsel yayınları sürekli takip ediyordu. Gerek vaaz ve sohbetlerinde gerekse değişik vesilelerle gerek Türkiye gerek dünya medyasına verdiği ropörtajlarda bu birikim açık bir şekilde görünüyor.
Vurgulanması gereken önemli bir husus da şu, Hocaefendi çocukluğundan beri gerek sosyal bilimler, gerek fen bilimleri gerekse dini ilimlere dair eline geçen her şeyi okumuş ama okuduğu hiçbir şeyi sorgulamadan okumamış. En büyük filozofların yaptığı temellendirmeleri bile sorgulamış. Hatta bazılarını okurken kenarlarına eleştiri notlarını ilave etmiş.
Mesela Kant ve Scheler’de İnsan Problemi (Takiyettin Mengüşoğlu) kitabını satır satır ama eleştirerek okuduğunu, yani bazen doğrulayarak bazen yanlışlayarak notlara döktüğünü söylemişti.
Şimdi size Hocaefendi’nin kendi eserlerinde bir şekilde atıfta bulunduğu yabancı bilim/edebiyat adamlarının listesini vermek istiyorum. Hocaefendi bu atıfları bazen eleştiri suretinde bazense alıntı şeklinde yapmış. Paylaşacağım tablonun tam olarak bahsettiğim muhtevayı yansıttığını söyleyemem. Amatörce yapılmış bir çalışmanın sonucunda ortaya çıktı. (tabloyu hazırlayan ben değilim) Daha derin, dikkatli ve akademik olarak yapılacak çalışmalar elbette çok daha kapsamlı ve faydalı olacaktır. Ancak bu kadarı bile Hocaefendi’nin engin fikir dünyasının çeşitliliği hakkında bize önemli ipuçları vermeye yetecektir.
Hocaefendinin Kitaplarında Düşünürlere Yaptığı Atıflar
Yabancılar
1 Albert Camus 10
2 Alexis Carrel 6
3 Alfred Russel Wallace 1
4 Anaxagoras 7
5 Anaximandros 3
6 Andre Gide 2
7 Archimedes 1
8 Aristo 25
9 Auguste Comte 5
10 Bacon 7
11 Batlamyus 4
12 Bergson 25
13 Berkeley 6
14 Bernard Shaw 8
15 Boutroux 2
16 Buda 22
17 Campanella 4
18 Carl Foht 1
19 Carnot 2
20 Ch. Maurrus 1
21 Charles Eugenie Guye 1
22 Charles Lalo 1
23 Charles Miller 5
24 Claude Bernard 2
25 Çiçero 3
26 Dante 8
27 Darwin 25
28 David Hume 2
29 Demokritos 2
30 Denis Papin 1
31 Descartes (Dekart) 30
32 Don Juan 2
33 Dr. Paul Sollier 2
34 Durkheim 10
35 Eddington 9
36 Edison 7
37 Edwin Hubble 2
38 Eflatun 26
39 Einstein 36
40 Empedokle (Ampedocles) 1
41 Engels 14
42 Epiktetos 7
43 Epikür 4
44 Ernest Renan 6
45 Feurbach 1
46 Filon (Philon) 5
47 Flutin (Plotin) 2
48 Forsed 1
49 Freud 10
50 G. Demombyne 1
51 Galen (Calinus) 2
52 Galile 6
53 Galile 3
54 Gandi 6
55 Garaudy 5
56 Gherardo da Gremona 1
57 Gibb 8
58 Goethe 16
59 Goldziher 6
60 Gustave Le Bon 2
61 Hegel 16
62 Heildelberg 1
63 Herbert Marcuse 3
64 Hermes 4
65 Herodot 3
66 Hobbes 4
67 Homeros 3
68 Huntington 12
69 J. Clerk Maxwell 5
70 J. Stuart Mill 2
71 J.J. Rousseau 13
72 James Jean 21
73 Josef Bertrand 1
74 Kant 35
75 Karl Marks 31
76 Karl Marks 31
77 Karlayl (Carlyle) 5
78 Kopernik 4
79 L.E. Obbald 3
80 Lablas (Lablace) 2
81 Lamark 2
82 Leibniz 3
83 Lemaitre 3
84 Leonardo da Vinci 3
85 Lorentz 1
86 Lorenz 2
87 Luis Büchner 1
88 Malebranche 1
89 Malthus 4
90 Mark Orel 2
91 Martin Luther 2
92 Maurice Bucaille 5
93 Max Müller 6
94 Max Planck 4
95 Michelson 3
96 Milton 3
97 Moleschott 1
98 Moliere 1
99 Musset 2
100 Newton 20
101 Nietzsche 8
102 Oparin 3
103 Ovide 2
104 Parmenides 1
105 Pascal 17
106 Pastör 9
107 Paul Sollier 1
108 Phaidon 1
109 Picasso 5
110 Pisagor (Pythagore) 6
111 Proudhon 1
112 Raymond Charles 1
113 Raymond Popper 1
114 Renan 6
115 Ruskin 1
116 Saint Augustine 2
117 Saint Simon 1
118 Sartre 11
119 Shakespeare 11
120 Sokrat (Sokrates) 15
121 Solon 1
122 Spencer 1
123 Spinoza 8
124 St. August 4
125 Stanley Lane-Poole 1
126 Stirner 2
127 Sully Prudhomme 1
128 Tales (Thales) 4
129 Thomas Moore 2
130 Thomas Reid 1
131 Toffler 2
132 Tolstoy 11
133 Tutil (Tuttile) 1
134 Tylor 1
135 Vedanza 1
136 Will 2
137 William Muir 1
138 William Paley 1
139 Zenon 5
Özellikle İslami bir bakışla süzgeçten geçirip kullandığı, hatta bir kısmını İslami kaynaklarla temellendirdiği düşüncelerin/fikirlerin/verilerin Batı’da yaşayan Müslümanlarca özellikle de hizmet insanlarınca bilinmesinin gerek sosyal gerekse bilimsel alanlarda onlara çok geniş bir perspektif kazandıracağına inanıyorum.
Hocaefendinin Vaaz ve Sohbetlerinde Düşünürlere Yaptığı Atıflar
Yabancılar:
1 Albert Russel 3
2 Alex Karel 5
3 Aristo 20
4 Arşimet 3
5 Auguste Comte 2
6 Bacon 2
7 Batlamyus 2
8 Bergson 15
9 Bernard Russel 2
10 Bernard Shaw 3
11 Bismarck 2
12 Campenalla 2
13 Camus 5
14 Camus 5
15 Danial 2
16 Dante 5
17 Darwin 104
18 Demoklit 5
19 Demoklitos 1
20 Descartes 10
21 Dostoyevski 2
22 Durkheim 4
23 Edington 3
24 Edison 20
25 Eflatun 40
26 Einstein 37
27 Engels 11
28 Epiktetos 4
29 Epikür 8
30 Epukür 8
31 Fedon 3
32 Frankuş 1
33 Freud 11
34 Galile 15
35 Geothe 5
36 Gibb 10
37 Hegel 22
38 Henry Ling 2
39 Heraklit 14
40 Heredot 2
41 Heybil 8
42 Homeros 1
43 Huntington 3
44 Jan Jack Russo (J.J. Rousseu) 4
45 Kant 25
46 Karl Marks 83
47 Konfüçyüs 9
48 Kopernik 7
49 Kristof Colomb 2
50 Lamark 12
51 Leibniz 3
52 Lenin 18
53 Malthus 4
54 Marküs 2
55 Martin Luther 2
56 Maxwel 2
57 Morison 2
58 Müller 5
59 Newton 6
60 Niezstche 2
61 Oparin 3
62 Öklid 3
63 Pascal 13
64 Pastör 6
65 Picasso 2
66 Pisagor 5
67 Renan 5
68 Sarter 10
69 Schiller 1
70 Sheakspear 3
71 Shophenaur 2
72 Sir James Jean 40
73 Sokrates 25
74 Solon 1
75 Spinoza 3
76 Thomas Moore 2
77 Thomas More 2
78 Tolstoy 5
79 Victor Hugo 4
80 Voltaire 2
81 Zenon 2
82 Brahman 9
Toplam: 768
[Gültekin Bibar] 4.10.2018 [thecrcl.ca]